Нега Президент ўз Администрациясини тобора кучайтиришга мажбур бўлмоқда?

Аввал Президент ўз қизи Саида Мирзиёевани Администрация раҳбари этиб тайинлади. Энди эса Президент Администрациясининг мақоми ва ваколатларини белгилаб берувчи махсус қонун қабул қилинди.

Мен Саида Мирзиёевани замонавий фикрлайдиган, билимли ва ташаббускор раҳбар сифатида кўраман. Шунинг учун бу ерда масала унинг шахси ёки қобилиятида эмас.

Бундай қонунлар ўз-ўзидан пайдо бўлмайди. Давлат бундай кескин қадамга борса, одатда унинг ортида раҳбарият жиддий деб баҳолаётган муаммо ёки хавф туради.

Шунинг учун янги қонуннинг ўзи ҳақида фикр билдиришдан олдин, аввало ҳокимиятни бундай қадамга нима мажбур қилгани ҳақидаги ўз мулоҳазаларимни айтмоқчиман.

➤ Асосий савол — нега бундай концентрацияга эҳтиёж туғилди?

Мен бунинг асосий сабабларидан бирини давлат бошқаруви самарадорлигининг пасайиши ва Президентнинг давлат аппарати устидан амалий назорати заифлашиб бораётганида кўраман. Содда қилиб айтсак, давлат аппарати яхши ишламаяпти, Президент эса амалдорлар жойларда аслида нима қилаётганини тўлиқ назорат қила олмаяпти.

Президент қарорлар қабул қиляпти, топшириқлар беряпти, амалдорларни танқид қиляпти ва алмаштиряпти. Лекин шунга қарамай, кўп ҳолларда жойларда жиддий ўзгариш йўқ.

Жойларда давлат ва инвестиция маблағлари талон-торож бўляпти, коррупция тизимли тус олган. Президент қарорларининг ижроси эса кўп ҳолларда назоратдан чиқиб кетган.

Бюджет маблағлари жойларда изсиз йўқоляпти, аҳолининг норозилиги эса ортяпти. Амалдорлар юқорига «хўп-хўп» дейди-ю, амалда ўз билганини қилади.

Кўриниб турибдики, давлат аппарати устидан назоратнинг заифлашуви ва Президентнинг мавжуд бошқарув тизимига ишончи шу даражада камайганки, вазиятни одатдаги бошқарув механизмлари орқали тузатиш имконига унинг ўзи ҳам ишонмай қолган.

Бундай вазиятда ҳокимият ечимни Президент Администрациясини кескин кучайтиришда топмоқда. Менимча, бундай ғайриоддий қадамга борилишининг асосий сабабларидан бири ҳам шунда. Аммо танланган бу йўл муаммони ҳал қилиш ўрнига янги ва янада жиддий муаммоларни келтириб чиқариши мумкин.

Қонун чиқарувчи ҳокимиятдаги фаолиятим ва сиёсий тажрибамдан келиб чиқиб, янги қонундаги кўплаб баҳсли жиҳатлар орасидан ҳозирча энг принципиал бўлган бир нечтасига тўхталмоқчиман.

Биринчидан, Президент Администрацияси Президент фаолиятини таъминловчи тузилма бўла туриб, янги қонун билан унинг давлат бошқарувидаги ваколатлари кескин кенгайтирилди.

Натижада Президент Администрацияси парламент, ҳукумат ва бошқа конституциявий институтлар устидан турувчи ўзига хос «устқурма» — «супердепартамент»га айланмоқда.

Менимча, бундай ҳуқуқий конструкция Конституцияда белгиланган давлат ҳокимияти тизими ва ҳокимиятлар ўртасидаги мувозанат тамойилларига зид бўлиши мумкин. Бу масалага Конституциявий суд томонидан ҳам ҳуқуқий баҳо берилса, яхши бўлар эди.

Иккинчидан, янги қонун Президент Администрациясининг ваколатлари билан Конституцияда парламент, ҳукумат ва бошқа давлат институтларига берилган ваколатлар ўртасидаги чегарани бузмоқда.

Масалан, ижро ҳокимияти органларини мувофиқлаштириш ва назорат қилиш Вазирлар Маҳкамасининг конституциявий вазифаси бўлса, Президент Администрациясининг бу соҳага кириб келиши Ҳукуматнинг ваколатларини амалда чекламоқда ва унинг конституциявий ўрнини заифлаштирмоқда.

Учинчидан, Администрация мансабдорлари ва ходимларига берилаётган кенг дахлсизлик барчанинг қонун олдида тенглиги принципи билан қандай уйғунлашади?

Ваколатлар кенгайтирилаётган бир пайтда жавобгарликнинг бундай чекланиши алоҳида ҳуқуқий савол туғдирмоқда.

Ва энг асосийси: агар Президент Администрацияси бошқа давлат институтларини назорат қиладиган қудратли «супердепартамент»га айлантирилаётган бўлса:

➤ Унинг ўзини ким назорат қилади?

Менимча, айнан шу ерда танланган йўлнинг асосий зиддияти кўринади.

Ишламаётган давлат институтлари устидан яна бир қудратли назорат марказини қўйиш уларни ишлайдиган қилиб қўймайди. Аксинча, уларни янада қарам ва масъулиятсиз қилиб қўяди.

Бундай «супердепартамент»дан қўрққан амалдорлар мустақил фикрлаш, қарор қабул қилиш ва ташаббус кўрсатишдан қочиб, юқоридан буйруқ кутиб ўтирадиган ижрочиларга айланади.

Натижада хавфли бир ҳалқага тушиб қоламиз: давлат институтлари қанчалик заифлашса, ҳокимиятни марказлаштиришга эҳтиёж шунчалик ортади; марказлашув кучайган сари эса давлат институтлари янада заифлашади.

➤ Марказлашув муаммони ҳал қилмайди — у заиф институтларни янада заифлаштиради.

Менимча, ечим янги «супердепартамент» яратишда эмас. Ечим — парламент, ҳукумат, суд ва бошқа давлат институтларининг Конституцияда белгиланган ваколатлари доирасида мустақил, масъулиятли ва самарали ишлашига шароит яратишда.

Аслида, Президент Администрациясини янада кучайтириш ўрнига, фуқаролар ва фуқаролик жамиятининг давлат бошқарувидаги ролини кучайтириш керак. Танқид қилганларни таъқиб қилиш ўрнига, матбуот ва журналистларга ҳокимият фаолиятини назорат қилиш, камчиликлар ва қонунбузарликларни очиб бериш учун кенгроқ имконият бериш керак.

Ахир Шавкат Мирзиёев Президент бўлган дастлабки йилларда айнан очиқлик, сўз эркинлиги ва журналистларнинг фаоллигини қўллаб-қувватлашга катта эътибор берган эди. Айнан шу сиёсат унга халқ орасида катта ишонч ва қўллаб-қувватлаш олиб келди. Энг муҳими, Ўзбекистоннинг халқаро обрўси ошди, Президентнинг ўзи ҳам халқаро майдонда катта ҳурмат қозонди.

Менимча, бугун ҳам тўғри йўл назоратни яна бир қудратли идора қўлида жамлаш эмас. Аксинча, фуқаролар, фуқаролик жамияти, эркин матбуот ва журналистларнинг ҳокимият устидан назорат қилиш имкониятларини кенгайтириш керак.

Ҳокимият устидан назорат масаласида эса яна бир муҳим механизмни унутмаслик керак — бу демократик мухолифат ва сиёсий рақобат.

Ҳокимиятни фақат ҳокимиятнинг ўзи назорат қилиши етарли эмас.

Мустақил ва конструктив мухолифат ҳокимиятнинг душмани эмас. У хатоларни вақтида кўрсатади, муқобил ечимларни таклиф қилади ва ҳокимиятнинг жамият олдидаги масъулиятини оширади.

➤ Кучли давлат — барча ваколатлар битта марказда жамланган давлат эмас.

➤ Кучли давлат — парламент, суд, ҳукумат ва бошқа давлат институтлари мустақил, масъулиятли ва самарали ишлайдиган давлатдир.

Пўлат Ахунов
Ўзбекистон «Бирлик» халқ ҳаракати партияси етакчиси,
Association Central Asia жамиятининг раиси