Пахта қуллигини қораладик — яхши, лекин уни яратган тизим-чи?

Президент Шавкат Мирзиёев яқинда пахтачиликнинг ўтмиши ҳақида гапирар экан:

«Сиёсий ирода бўлмагани учун ҳаммамиз ҳақиқатан пахтанинг қули эдик», — деди.

Мустақилликнинг 35 йиллигига бағишланган нутқида ҳам Президент мамлакатимиз халос бўлган муаммолар қаторида «пахта қуллиги», мажбурий меҳнат ва болалар меҳнатини алоҳида тилга олди.

Бу — яхши.

Ўтмишдаги хатоларни очиқ тан олиш ва уларга сиёсий баҳо бериш жамият учун жуда муҳим.

Пахта қуллиги Совет даврида шаклланди ва, афсуски, Ўзбекистон мустақилликка эришгандан кейин ҳам Ислом Каримов даврида давом этди. Миллионлаб одамлар йиллар давомида пахта учун сафарбар қилинди.

Мен бу ҳақда бугун, пахта қуллигини танқид қилиш осон бўлиб қолганидан кейин гапираётганим йўқ.

1989 йилда, СССР халқ депутати бўлганимда, ҳали Совет тузуми мавжуд ва пахта сиёсати давом этаётган бир пайтда, СССР Олий Совети минбаридан Михаил Горбачёвга шахсан мурожаат қилиб, Ўзбекистонда пахта майдонларини қисқартиришни талаб қилганман. Ўша пайтда бу сиёсатга қарши очиқ гапиришга ҳамма ҳам журъат эта олмасди.

Шунинг учун бугун «пахта қуллиги» очиқ қораланаётганини мен албатта қўллаб-қувватлайман.

Лекин бир зиддият бор.

Агар пахта қуллиги нотўғри сиёсат бўлган бўлса, нега биз уни келтириб чиқарган сиёсий тизим ва бу сиёсатни амалга оширган раҳбарларга ҳам очиқ сиёсий баҳо бермаймиз?

Пахта қуллиги ўз-ўзидан пайдо бўлмаган.

Москва пахта режаларини белгилаган, Ўзбекистон раҳбарияти эса уларни республикада амалга оширган. Шароф Рашидов бу сиёсатнинг оддий ижрочиси эмас, Москва белгилаган пахта сиёсатининг Ўзбекистондаги бу сиёсатни Ўзбекистонда фаол амалга оширган раҳбарлардан бири эди.

Айнан унинг узоқ йиллик раҳбарлиги даврида пахта яккаҳокимлиги мисли кўрилмаган даражага етди. Пахта майдонларини кенгайтириш учун сув ресурсларининг улкан қисми суғоришга йўналтирилди. Амударё ва Сирдарё сувларининг суғорма деҳқончиликка тобора кўпроқ бурилиши Орол фожиасининг асосий сабабларидан бири бўлди.

Шунинг учун бугун бир томондан «пахта қуллиги»ни қоралаб, иккинчи томондан уни амалга оширган сиёсий давр ва унинг раҳбарларини идеаллаштириш тарихий зиддият эмасми?

Лекин масала фақат Рашидовда ҳам эмас.

Рашидов кетди. Совет Иттифоқи ҳам парчаланди. Аммо пахта қуллиги мустақил Ўзбекистонда ҳам давом этди.

Демак, муаммо шахслардан ҳам чуқурроқ — муаммо тизимда.

Юқоридан буйруқ тушади, қуйидагилар уни муҳокамасиз бажаради. Парламент самарали назорат қила олмайди. Матбуот эркин текшира олмайди. Суд фуқарони давлатдан ҳимоя қила олмайди. Жамоатчиликнинг қарорларга таъсир қилиш механизмлари заиф бўлади.

Мана шундай тизим пахта қуллигининг ўнлаб йиллар давом этишига имкон берди.

Шавкат Мирзиёев даврида тизимли мажбурий меҳнатга барҳам берилгани — катта тарихий ютуқ. Буни тан олиш ва қўллаб-қувватлаш керак.

Лекин пахта қуллигини тугатишнинг ўзи етарлими? Уни мумкин қилган сиёсий ва бошқарув механизмларини ҳам ўзгартирдикми?

Агар биз оқибатни қоралаб, уни келтириб чиқарган тизимни сақлаб қолсак, эртага худди шу тизим пахта қуллиги ўрнига бошқа кўринишдаги мажбурлашни пайдо қилмаслигига қандай кафолат бор?

Бундай кафолат бир раҳбарнинг сиёсий иродасига боғлиқ бўлиб қолмаслиги керак.

Кафолат — тизимнинг ўзида бўлиши керак.

Мустақил суд, эркин матбуот, кучли фуқаролик жамияти, ҳақиқий парламент назорати ва фуқарони давлатнинг ноқонуний қарорларидан ҳимоя қиладиган механизмлар ана шундай кафолатдир.

Пахта қуллигидан халос бўлганимиз — яхши. Энди уни пайдо қилган тизимдан ҳам халос бўлишимиз керак.

Пўлат Ахунов
Ўзбекистон «Бирлик» халқ ҳаракати партияси етакчиси,
Association Central Asia жамиятининг раиси