Қурбонликка келтирилган шоирлар

Тарихда шундай даврлар бўлганки, шоирнинг қалами қиличдан ҳам хавфли саналган. Золим ҳукмдорларга қарши ҳақиқатни айтган шоир — оддий инсон эмас, жамият виждони эди. Шунинг учун ҳам тарихнинг қора саҳифаларида шоирлар тақдири алоҳида из қолдирган.

Шоир ўлса, бир одам эмас — унинг ҳали ёзилмаган шеърлари ҳам ўлади. Бу фикрни айниқса ўзбек адабиёти тарихига назар ташлаганда чуқур ҳис қиламиз.

1937–1938 йиллар ўзбек адабиёти учун фожиали давр бўлди. Абдулла Қодирий, Абдурауф Фитрат, Абдулҳамид Чўлпон, Тавалло, Боту, Отажон Ҳошим, Ғози Олим Юнусов каби кўплаб зиёлилар қатағон қурбонига айландилар. Уларнинг айримлари отиб ташланди, айримлари қамоқ ва лагерларда ҳалок бўлди. Улар орасида ҳали ёш, ижодий имкониятлари тўлиқ очилмаган қалам соҳиблари ҳам бор эди. Масалан, Боту 34 ёшида, Отажон Ҳошим 33 ёшида, Чўлпон 40 ёшида, Қодирий 44 ёшида ҳаётдан жуда эрта кетди. Уларнинг ўлими билан фақат инсонлар эмас, бутун бир ижодий авлод йӯқотилди. 

Жаллод шоирнинг бошини кесиши мумкин, аммо унинг сўзини йӯқотолмайди. Чунки шоир ўлса ҳам унинг сўзи ўлмайди. Аксинча, баъзан ижодкорнинг жисмоний ўлими унинг ижодий ҳаётини бошлаб беради.  

Усмон Носирнинг тақдири бу фожианинг энг оғриқли мисолларидан биридир.  1912 йилда туғилган шоир 1937 йилда ҳибсга олинди. У қамоқ ва лагерлар азобини бошидан кечирди ва 1944 йилда, атиги 32 ёшида вафот этди.

У ҳали қанча шеърлар, достонлар, янги асарлар ёзиши мумкин эди? Бу саволга ҳеч ким жавоб бера олмайди. Зеро, шоирнинг энг катта бойлиги — ёзиб бўлган асарлари эмас, балки ҳали ёзилмаган асарларидир. Шоирнинг энг катта душмани ўлим эмас — айтилмай қолган сўздир.

Бироқ бир муҳим ҳақиқатни унутмаслик керак. Эрта вафот этган ҳар бир шоирни сиёсий қурбон деб талқин қилиш ҳам тўғри эмас. Масалан, Ҳамид Олимжон 1944 йилда йўл-транспорт ҳодисаси оқибатида, 34 ёшида вафот этган. Чори Авазнинг умри эса касаллик туфайли узилгани ҳақида маълумотлар бор. Равшан Файз ҳам 35 ёшида автомобил ҳалокатида вафот этган. 

Демак, шоирларнинг эрта ўлими сабаблари бир хил эмас. Эрта ўлимларнинг ҳаммаси қотиллик эмас. Аммо ҳар бир эрта ўлим — жавобсиз қолган бир саволдир. Бу саволга жавоб излашда эса эҳтиёт бўлиш керак. Чунки адабиётда сирлилик бор жойда миш-миш ҳам тез пайдо бўлади.

Амирқул Пўлкан 1948 йилда туғилиб, 1982 йилда, 34 ёшида вафот этган. Унинг ўлими ҳақида турли маълумотлар учрайди. Айрим манбаларда жигар касаллиги ҳақида гапирилади, бошқа хотираларда эса унинг ўлими «сирли» эканлиги тилга олинади. Аммо бу ерда бир чизиқни аниқ белгилаб олиш лозим: сирли ўлим — қотиллик исботланган дегани эмас. Текширилмаган тахминни тарихий ҳақиқатга айлантириш — марҳумнинг хотирасига ҳам, адабиёт тарихига ҳам адолатсизликдир.

Яна бир “сирли ӯлим топган шоир” Асқар Қосим 1946 йилда туғилиб, 1986 йилда, қирқ ёшида вафот этган. Унинг ҳаётининг сўнгги даври ҳақидаги оғриқли хотира бор. У мажбуран руҳий касалликлар шифохонасига жойлаштирилган пайтда «Руҳи соғлар, алвидо» номли шеър ёзган. Яқинларининг айтишича, кейинчалик у ўз жонига қасд қилган.

Бу маълумотни ҳам ҳужжатли тиббий ёки тергов далили сифатида эмас, яқинлар хотираси сифатида қабул қилиш тўғри бўлади. Бироқ шеърнинг ўзиёқ оғир саволларни пайдо қилади: Шоир нима учун касалхонага ётқизилганди?  Унинг қандай дардлари бор эди? Уни нега эшитишмади? 

Тарихдан маълум: Баъзи шоирларни жаллод ўлдирган, баъзиларини замонаси қурбонликка келтирган; аммо ҳақиқий шеър иккаласидан ҳам узоқ яшайди.

Муҳаммад Ражаб — 1980-йилларда ижод қилган шоирлардан бири. Унинг фожиали ўлими ҳақида яқинлари берган маълумот ҳам бор. Айтилишича, у Оқтошдаги дам олиш масканида ҳавзада чўмилаётганда мушаклари тортишиб қолган ва сувга чўкиб кетган. Агар бу маълумотлар рост бӯлса, бу ерда ҳам қотиллик эмас, бахтсиз ҳодиса ҳақида сўз боради. Аммо натижа бир: Яна бир ёш шоирнинг умри узилди. Яна бир шеърий овоз тинди.

Мухтор Комилнинг тақдири эса янада ғайриоддий. Яқинларининг хотирасига кўра, у Шаҳрисабз тоғларига бориб, чўпонлар билан суҳбатлашган. Кечаси ўтов ташқарисида қолган ва бўрилар ҳужуми оқибатида ҳалок бўлган. Бу воқеа ҳам, аввало, яқинлар хотираси сифатида қайд этилиши керак. Чунки тарихий мақоланинг вазифаси воқеани таъсирчан қилиш эмас, унинг ҳақиқат даражасини ҳам кўрсатишдир.

Шоир жисман кетди, аммо унинг овози авлодлар орасида яшаб қолди.

2024 йилда ёш шоир Мансур Жумаевнинг ўлими ҳақидаги хабар адабиёт аҳлини ларзага солди. У 33 ёшида Тошкентда вафот этди. Дастлаб айрим хабарларда унинг ўлими нафас етишмовчилиги билан боғлангани айтилган бўлса, кейинроқ Бош прокуратура матбуот хизмати у уйида осилган ҳолда топилгани, бўйин соҳасида бўғилиш изи борлиги ва ҳолат юзасидан терговга қадар текширув ўтказилаётгани ҳақида  хабар қилди.

Бу ерда ҳам тахмин билан фактни аралаштирмаслик керак. Биз марҳумнинг ички кечинмаларини, нима учун бундай қарорга келганини билмаймиз ва бунга ўзимизча сабаб излашга ҳаққимиз йўқ.

Мен Мансур Жумаевнинг ўлими муносабати билан ёзган «Аксиома» номли шеъримда эса бу фожиага бошқа бир нуқтаи назардан қараганман:

Бурун золим шоҳлар бошларни кесган,

Исёнкор шоирлар осилган дорда.

Бугунги подшоҳлар зулумкор эмас,

Жаллод касби йўқдир бу иқтидорда.

Энди ўзгаргандир таомил — тутум,

Ўтмиш одатлари айланган ётга.

Дорга ўзин осар шоирлар бугун,

Улар муҳтож эмас ҳеч бир жаллодга.

Бу шеър — тарихий хулоса эмас. Бу — бир шоирнинг бошқа бир шоир ўлими олдидаги изтироби.

Тоғай Муроднинг ўлими эса бу мақоладаги энг оғир ва энг эҳтиёткорлик билан ёндашишни талаб қиладиган мавзу. У 1948 йилда туғилган ва 2003 йил 27 майда Тошкентда, 55 ёшида вафот этган.

Унинг вафоти ҳақида очиқ манбаларда тарқалган хотиралардан бирида хотини Маъсума Аҳмедова унинг сўнгги ҳолатини эслаб, Тоғай Мурод юрагини чангаллаб йиқилганини айтгани келтирилади. Шу хотирада унинг ёзиб қолдирган сўнгги ёзуви ҳақида ҳам сўз боради: «Энди бўлди. Энди мени энам чақиряпти!»

Бу маълумотлар Тоғай Муроднинг ўлими табиий сабаблар билан боғлиқ бўлгани ҳақидаги тасаввурни кучайтиради.

Аммо Тоғай Муроднинг оиласига яқин инсонлардан бири бошқа бир маълумотни бизга “сир ӯлароқ” билдирганди.  Унинг айтишича, Тоғай Мурод ўлдирилган, у қотиллик қурбони бӯлган. Бу жуда жиддий даъво. Шунинг учун уни факт сифатида ёзиш мумкин эмас. Агар бу гапни тасдиқлайдиган тиббий ҳужжатлар, тергов материаллари, гувоҳлар кўрсатмаси ёки бошқа мустақил далиллар топилса, масала бутунлай бошқача тус олади. Ҳозирча эса икки хил версия бор: бир томонда — юрак хуружига ўхшаш табиий ўлим ҳақидаги хотира; иккинчи томонда — оилага яқин инсон айтган қотиллик ҳақидаги даъво. Уларнинг қайси бири ҳақиқат экани кейинчалик очиқланса керак. “Яширин сирлар барибир бир кун ошкор бӯлади” (Инжил). Шоирлар ҳақида ёзганда ҳам бизга ҳиссиётдан кўра ҳақиқат муҳим.

Нега шоирлар эрта вафот этади?  Бу саволга аниқ жавоб йўқ. Баъзилари қатағон қурбони бӯлган. Баъзиларни уруш, лагер ва қамоқхоналарда жон берган. Баъзиларини касаллик олиб кетди. Баъзилари автоҳалокатда, баъзилар бахтсиз ҳодисалар туфайли  ҳаётдан кўз юмди. Айримларининг ўлими тафсилотлари эса ҳали ҳам очилмаган. 

Лекин яна бир ҳақиқат бор. Шоир — оддий касб эгаси эмас. У ўз замонининг оғриғини ўзида кўпроқ ҳис қилиши мумкин. Унинг қалби бошқалар кўрмайдиган нарсаларни кўради. Шоирнинг вазифаси — кўринмай турган нарсани кўрсатиш. Шунинг учун унинг ҳаётига ҳам, ўлимига ҳам оддий маълумот сифатида қараб бўлмайди.

Тарих шоҳларнинг номини ёдга солади, адабиёт эса уларнинг даврида кимлар сукут сақламай, қӯрқмасдан гапиргани, ижод қилганини эслатиб туради.

Шоирларнинг ўлими ҳақида ёзишдан мақсад ҳам кимнидир айблаш эмас. Мақсад — унутилган саволларни қайта эсга олиш. Нима бўлганди? Нега шундай бўлди? Ким бунинг учун жавобгар? Ёки бу шунчаки тақдирнинг шафқатсиз тасодифими? Бу саволларнинг ўз жавоби бор.

Шоирлар бу дунёни ташлаб кетадилар.  Шеърлар эса қолади. Баъзи шоирлар 30 ёшида, баъзилари 40 ёшида, баъзилари 50 ёшида ҳаётдан кӯз юмди. Лекин уларнинг ёзилмай қолган шеърлари бор эди.

Биз уларнинг китобларини ўқиймиз. Шеърларини такрорлаймиз. Хотираларини ёзамиз. Ва баъзан ўзимизга савол берамиз: Агар улар яна ўн, йигирма, ўттиз йил яшаганларида, ўзбек адабиёти қандай асарларга эга бўлар эди? Бу саволнинг жавоби йўқ. Чунки ёзилмаган шеърнинг матни бўлмайди. Аммо унинг йўқлиги сезилади.

Шоир ўлса, бир одам эмас — унинг ҳали ёзилмаган шеърлари ҳам қурбон бӯлади. Балки қурбонликка келтириладиган шоир эмас, унинг сӯзидир. Ва балки адабиётнинг энг оғир йўқотиши ҳам ана шудир.

Юсуф РАСУЛ