Абдураҳим Пўлат: “Халқ сўзи“ Мустақиллик декларациясини эслабди, биз ҳам эслайлик

Ҳукумат газетаси — “Халқ сўзи“ ўзининг кечаги сонида (21 февраль, 2006 йил) Ўзбекистон Олий Советининг 1990 йил 20 июндаги сессиясида қабул қилинган Мустақиллик декларациясини улуғловчи катта мақола эълон қилди. Президент Ислом Каримовга ялтоқланиб ёзилган ва ўтмишни сохталаштиришнинг замонавий намунаси бўлган ушбу мақолага “Мустақиллик декларацияси: озодлик йўлидаги дадил қадам“ деган сарлавҳа қўйилган.

Мақоладаги асосий сохтакорлик шундан иборатки, унинг муаллифи Қўчқор Норқобилга кўра, “озоднома“ президент Ислом Каримовнинг “ташаббуси билан қабул қилинган“ эмиш. Муаллиф на “Бирлик“ халқ ҳаракатининг ва на “Эрк“ партиясининг бу хусусда асосий ташаббусчи эканликларини айтмаганини қўйиб туринг, уларнинг ролини ҳеч бир шаклда оғизга ҳам олмайди. Бунинг ўрнига мақолада “одамларни турли хил баландпарвоз гаплар билан чалғитиб, қонли тўқнашувларга бошловчи “сиёсатдон“ларнинг найранглари авжига чиққан“ ўта қалтис ҳолатда “мамлакатимиз раҳбарининг бу ишга қўл уриши чиндан ҳам жасорат бўлгани“ даъво қилинади.

Мақола ўша Мустақиллик декларацияси қабул қилинганига 16 йил тўлишини эслатиш, мустақилликнинг 15 ёши нишонланадиган йилда ўша улуғ тарихий воқеани ёдга олиш режим югурдакларининг “ҳар бири руҳиятига тетиклик бахш этиши“ни қайд этиш билан якунланади. У ҳолда: Каримов Ўзбекистон мустақиллиги санасини нега 1990 йилнинг 20 июни деб белгиламаган? — деган ҳақли саволга жавоб берилмайди.

“Бирлик” Партиясининг раиси Абдураҳим Пўлат 1990 йил 20 июнь ва 1991 йил 31 августда қабул қилинган мустақилликка оид декларациялар хусусида шундай дейди:

«1989 йилнинг ёзидаёқ Болтиқбўйи жумҳуриятлари мустақиллик декларациялари қабул қилиб, СССРдан чиққанларини эълон қилдилар. Айтиш керакки, бир йил аввал айнан Болтиқбўйида пайдо бўлган халқ ҳаракати ва фронтлари бошқа совет жумҳуриятларида миллий демократик ташкилотларнинг, хусусан “Бирлик”нинг яратилишига туртки бўлганди. У ерда қабул қилинган мустақиллик декларациялари яна бизга туртки бўлди.

“Бирлик” халқ харакати Марказий Кенгаши Ҳайъатининг ўша 1989 йил сентябрь ойидаги мажлисларидан бирида бу масала кун тартибига қўйилди ва ўша кундаги фаолларимиздан бири, физик олим Анвар Мадумаров (уни яхши танийман, Москвада аспирантлик йиллари бир ётоқхонада турганмиз) Мустақиллик декларациясининг лойиҳасини тайёрлашни ўз зиммасига олди ва бир неча кундан кейин уни тайёрлаб ҳам келди.

Бу орада, аниқроғи 1989 йил 8 октябрдаги Марказий кенгаш мажлисида “Бирлик” бўлинди. Бўлинган 2 гуруҳ ҳам ўзини “Бирлик” деб атади. Бу икки гуруҳни — “Бирлик” гуруҳи ва бўлғуси “Эрк” гуруҳи деб аташ мумкин. Иккала гуруҳ ҳам аввалдан чиқиб келаётган “Бирлик” хабарномасини ўз номидан чиқаришни давом этди. Бўлинишда бутун арихивимиз бўлғуси “эрк”чиларнинг қўлида қолди, улар расман “Эрк” номини олгандан кейин ҳам уни бизга қайтариб бермадилар. Ўша кунларда бўлғуси “эрк”чилар ўзларининг “Бирлик” хабарномалариида Анвар Мадумаров тайёрлаган Мустақиллик декларациясининг лойиҳасини “Бирлик”нинг лойиҳаси сифатида эълон қилдилар. Шу сабабли, бу кунларда “Эрк”чилар Мустақиллик декларацияси матнига эгалик қилишга урунишлари, унинг муаллифи деб Отаназар Орифовни кўрсатишлари, бу декларация Ислом Каримов ташаббуси билан қабул қилинди деган иддао каби масхарабозликдир.

1989 йил 11 ноябрда ўтказилган “Бирлик” қурултойи ҳам ташкилотнинг бўлинишини тўхтатолмагач, икки тараф ҳам ташкилий ишлар билан машғул бўлиб кетди. Мустақиллик декларацияси бироз унутилгандек бўлди.

1990 йил 12 июнда Россия Федерацияси Мустақиллик деларацияси қабул қилгандан кейингина, яна бу мавзуга қизиқиш туғилди, мухолифат ичида яхши маънода ажиотаж бошланди. Бир маҳаллар “Бирлик” томонидан, демак, ҳали бўлинмаган мухолифат тарафидан тайёрланган Мустақиллик деларациясиясининг лойиҳасини апил-тапил қилинган жузъий ўзгартиришлар билан 19 июнда очилиши керак бўлган Олий Совет сессиясига тақдим қилиниши тамомийла техник иш бўлди. Буни, билишимча, Эркин Воҳидов бажарган. Муҳим бўлгани, депутутлар ичида иш олиб бориш, уларнинг декларацияни қўлловчи имзоларини тўплаш эди. Бу ишни “Бирлик” ва “Эрк” фаоллари ҳамда мухолифат тарафдори бўлган бир қатор депутутлар (Мурод Жўраев, Шовруқ Рўзимуродов, Жаҳангир Муҳаммад, Тойиба Тўлаганова, Ойгул Маматова ва бошқалар) биргаликда олиб боришганини ҳамма билади.

Шахсан мен ўзим 18 июнь куни ярим кечагача Шуҳрат Исматуллаев билан биргаликда Тошкент меҳмонхонасининг Мурод Жўраев ва Шовруқ Рўзимуродовлар турган хонасида эдим. Улар таниш депутатларини бу хонага чақириб келишар ва биз уларни Декларацияни қўллаб имзо қўйишга ундар эдик. Аксарият депутатлар имзо отишган. “Йўқ” деб туриб олган биргина депутат эсимда, у қорақалпоғистонлик бўлиб, нафақат имзо отишни истамади, балки, эртагаёқ КГБга бориб, биз фитначиларнинг устидан ариза беражагини билдирди.

Эртаси куни, яъни 19 июнда Олий Совет сессияси очилди. Бутун ҳокимият номидан гапирган Шукрулло Мирсаидов декларацияга қарши чиққач, кечагина уни қўллаб имзо чекканларнинг асосий қисми ҳам жим қолди. Декларация қабул қилинмади. Сессияда Ислом Каримов йўқ эди. Аммо у 20 июнда сессияга келди ва Декларация қабул қилиниши кераклигини айтди. Кечагина инкор этилган Декларация бир оғиздан қабул қилинди. Шу сабабли, унинг кабул қилинишида Ислом Каримов ҳал қилувчи роль ўйнаганини ҳеч ким рад этолмайди. Бу нарса диктатура типидаги давлат учун оддий бир ҳол, ажабланарли жойи йўқ.

Аммо, бу ерда муҳим бўлган нарса, Каримов нима учун бундай қилди деган саволга жавоб қидиришдир. Кўпчилик, Каримовнинг мақсади — ўзининг асосий рақиби бўлмиш Шукрулло Мирсаидовни шу йўл билан обрўсизлантириш, кимнинг мамлакатда “биринчи шахс” эканлигини ҳаммага кўрсатиб қўйиш бўлган, дейишади. Бу нарса ҳам қандайдир роль ўйнаган бўлиши мумкин, аммо, ҳақиқий сабабни бошқа ердан излаш керак.

Ўйлайманки, 19 июнь куни кечқурун Ислом Каримов Москвадаги раҳбарлардан бири, балки, Михаил Горбачевнинг ўзи билан гаплашган ва Мустақиллик декларациясини қабул қилиш лозимлиги хусусида буйруқ олган.

Чунки, бу Декларациянинг ҳеч қандай ҳуқуқий кучи йўқ эди. Ўзбекистон ўзининг тузилиш вақтида, яъни 1925 йилда қабул қилинган Конституциясига кўра, мустақил давлат бўлиб, мустақил давлат сифатида ўз хоҳиши билан СССРга кирган. 1977 йилда қабул қилинган янги Конституцияда ҳам шу нарса айнан эътироф қилинган. Шу сабабли Москванинг ва Ислом Каримовнинг мақсади одамларни шу каби декларациялар билан чалғитиш ва Болтиқбўйи мамлакатлари қилгани каби СССРдан чиқишни эълон этувчи декларациялардан узоқроқ тутиш бўлган.

Ўша вақтлардаги сиёсий воқеаларни диққат билан излаганларнинг эсида бўлса керак, 1990 йилнинг бошида Горбачев Болтиқбўйи жумҳуриятларига сафар қилиб, уларни СССРдан чиқиш ниятидан қайтаришга ҳаракат қилган, аммо улардан кескин рад жавоблари олган эди. Қизиғи шундаки, Горбачев бу саёҳатида ўзи билан фақат Ислом Каримовни олиб юрди. Бу тасодифми? Йўқ. Бу — Москва совет жумҳуриятларидаги мустақиллик ҳаракатларини бўғиш йўлида Каримовгагина ишонганини кўрсатувчи аниқ фактдир.

1990 йил январь ойида Бакудаги қонли воқеалардан кейин Озарбайжон ҳам СССРдан чиққанини эълон қилганди. Аммо, Москва ўшанда Озарбайжон парламентини орқага чекинишга мажбур қилолганини ҳамма билса керак.

Мен шахсан ўзим Озарбайжон халқ жабҳасидаги сафдошларим орқали уларнинг СССРдан чиқиш ҳақидаги қарор ва декларацияларини олиб ва улар асосида Ўзбекистонга оид қарор ва декларацияларнинг лойиҳаларини тайёрлаб, уларни “Бирлик” номидан энди тарқатишга бошлагандим. Уларнинг бир нусҳасини Олий Советнинг хатлар бўлимига ҳам ўзим олиб бориб топпширганман. Шу сабабли, аминманки, бу ҳужжатлар ҳақида кўпчилик эшитмаган бўлса ҳам, махсус хизматлар ва раҳбарлар буни билишган. Москвадан Каримовга: “Бирлик” СССРдан чиқиш ҳақидаги декларациясини ёйишга бошламасдан, қоғозда қолиб кетувчи Мустақиллик декларациясини қабул қилганингиз маъқул” маъносида кўрсатма беришган деб ўйлайман.

1991 йил 31 августда қабул қилинган Мутақиллик декларацияси ҳам қоғозда қолиб кетадиган ҳужжат эди. Чунки у ерда ҳам яна бир марта мустақил давлат эканлигимиз таъкидланади, халос, СССРдан чиқишга имо ҳам йўқ. Аммо, ўша кунларда қабул қилинган ва 1 декабрь куни умумхалқ референдумда тасдиқланган Украинанинг мустақиллик декларацияси эса СССРдан чиқиш ҳақида эди.

Билмаганлар учун, эслатиб ўтиш керакки, СССР 1922 йилда 4 жумҳурият — Россия, Украина, Белорусия ва Закавказие томонидан ташкил қилинган. Кейинчалик Закавказие парчаланиб кетганлиги сабабли, СССРнинг таъсисчилари сони учтага тушганди. Энди Украина ҳам ундан чиққач, нима бўларди? Табиий, СССР битарди.

Буни тушунган Россия, Украина ва Белорусиянинг раҳбарлари Ельцин, Кравчук ва Шушкевичлар 1991 йил 8 декабрь куни Беловежские Пушчида СССРнинг тарқатилганини эълон қилдилар. Айнан шу сабабли, 1990 йил 20 июнь ёки 1991 йил 31 август декларациялари туфайли эмас, Ўзбекистон бошқа жумҳуриятлар қатори мустақил давлатга айланди ва бир неча кун ичида дунё давлатлари томинидан тан олинди.

1990 йил 20 июнь ёки 1991 йил 31 август декларациялари мамлакатимиз тарихида қоладиган муҳим воқеалардир. Халқимизни ҳақиқий мустақилликка тайёрлашда улар ижобий роль ўйнадилар. Лекин, улардан бирини мустақиллик куни деб байрам қилиш ҳам сохтакорлик эканлигини тушунишимиз керак. Аммо, бугунги реаллик шундан иборатки, 70 йил 7 ноябрни барам қилиб келганимиз каби, 1 сентябрни ҳам бироз байрам қилиб борсак керак.

Шу ҳам бир ҳақиқатки, Ўзбекистон ҳали ҳам Москвадан на сиёсий на иқтисодий маънода тўла мустақил бўлгани йўқ.

Каримов АҚШ билан террорга қарши уруш доирасида ҳамкорлик қила бошлаганини унинг Россиядан юз ўгириши, Россияга қарши қадами деб баҳолаш ножиддийликдир. Ахир, 2001 йил 11 сентябрь воқеаларидан кейин айнан Россия АҚШнинг асосий ҳамкорига айланганди. Афғонистондаги Толибонлардан келаётган хавфни Россия ва Ўзбекистон биргаликда ҳам йўқ қила олмасликларини тушунганлари учун, Путин ва Каримов аввалдан келишиб олиб, АҚШга Хонобод базасидан фойдаланишга рухсат берганликлари энг тўғри таҳминдир.

АҚШ Ироқдаги уруши туфайли оғир вазиятга тушиб қолган эди, Путин ва Каримов дарҳол ундан юз ўгирдилар. Каримов буни очиқча қилаётган бўлса, Путин жуда айёрлик билан қилмоқда, халос.

Ҳақиқий мустққиллик учун кураш давом этар экан, авваллари ҳам бир неча марта айтган фикримни яна такрорлайман: Мустақиллик куни сифатида байрам қиладиган кунимиз ҳали келгани йўқ, аммо келади».