Коллектив Хавфсизлик Шартномаси Ташкилотининг Тезкор Ҳаракат Кучлари ҳақида

Маълумки, кеча Коллектив Хавфсизлик Шартномаси Ташкилотига (КХШТга) аъзо бўлган давлатларнинг Москва саммитида Тезкор Ҳаракат Кучлари (ТҲК) тузиш лойиҳаси тасдиқланди. Россиянинг қўғирчоқ президенти Дмитрий Медведев бу кучларни НАТО каби бўлишини айтиб, анчагина одамларнинг кулимсирашига сабаб бўлди. Буни тушуниш учун баъзи тарихий фактларни билишдан фойда бор.

Эслатиб ўтиш керак, КХШТни яратиш қарори расман 1992 йил май ойининг қоқ ўртасида Тошкентда олинган. Ўша кунги расмий хабарларда айтилишича, Тошкентда бўладиган МДҲ саммитининг кун тарибида КХШТ каби ташкилот тузиш масаласи бўлмаган. Аммо, саммит давомида Ўзбекистон президенти Ислом Карим шундай ташкилот тузиш таклифини киритган ва ўша куни Ўзбекистон томонидан тайёрланган лойиҳалар асосида КХШТ тузилган.

Ислом Карим 1992 йилнинг бошларида Тожикистон Бирлашган Мухолифатининг қуролли кучлари таъсирида Ўзбекистонда ҳам ўзига қарши қурол куч билан чиқадиган гуруҳлар пайдо бўлишидан қўрқиб, ўзини муҳофаза қилиш учунгина бундай таклиф билан чиққан эди. Ўша куни Тошкентга келган Россия президенти Борис Ельцин, кўринишидан, Ислом Каримга Россиядан кўра кўпроқ Ғарбга суянмоқчи бўлган демократик мухолифатни йўқ қилишга “фатво” берган. Орадан кўп ўтмай Ўзбекистон-Россия ўртасида ҳамкорлик шартномаси имзоланди. У кунларда Ислом Каримнинг хизматчиси бўлган Салой Мадамин Россия парламенти номига яширин мактуб йўллаб, Ўзбекистонда демократик жараёнлар яхши кетаётганини “ҳужжатлаб” берганидан кейин, Роосия парламентидаги демократ депутаталарнинг овози ўчирилди ва Россия-Ўзбекистон Ҳамкорлик шартномаси осонликча Давлат Думасида ратификация қилинди.

Лекин, Шартнома имзолангач, Ўзбекистон ҳукумати унинг ратификациясини ҳам кутмасдан, мухолифатга қарши уруш очди. Бошланғич нуқта “Бирлик” лидери Абдураҳим Пўлатга қарши 1992 йил 29 июнда уюштирилган ҳужум бўлди. У оғир аҳволда касалхонага ётқизилди, кейин даволаниш учун бир неча ойга Озорбайжон ва Туркияга кетишга мажбур бўлди. Шу вақт ичида мухолифат тор-мор этилди.

Аслида, Тошкентда бўладиган МДҲ саммити вақтида, ҳали етарлича демократ бўлган Борис Ельцинга таъсир қилиб, уни ўзбек демократларига ёрдам беришга чақирса бўларди. Ўша куни Тошкентга Олма-Отадан келган қозоқ демократлари билан биргаликда митинг ўтказиш ва Ельцин билан учрашув талаб қилиш режалари бор эди. Лекин эрталаб қозоқ ва ўзбек демократларининг “Эрк” партияси қароргоҳида бўладиган учрашувига бир кирачининг автомобилида келаётган Абдураҳим Пўлатни Пушкин майдонида бир неча милиция машинаси блокировка қилиб тўхтатди ва бу автомобиль ўғирлангани ҳақида маълумот бор баҳонаси билан уни Куйбишев (ҳозирги Мирзо Улуғбек) туман милициясига зўрлаб олиб кетди. Ва Абдураҳим Пўлатни кун бўйи миршабхонада феълан ҳибсда ушлашди. Мухолифатнинг лидери қаерга ғойиб бўлгани номаълум бўлгани учун, мухолифатнинг бошқа йўлбошчилари ҳеч қандай митинг ўтказишга жасоратлари етмади. МДҲнинг саммити тинчгина Ислом Каримнинг режалари бўйича ўтди.

Ислом Каримнинг ташаббуси билан тузилган КХШТ шу кунгача аморф ташкилотлигича қолди. Россиянинг ўзи унга ортиқча эътибор бермади, Тоҳир Йўлдошнинг жангарилари Ўзбекистонга кириб кела бошлаган пайтда, КХШТдан ёрдам бўлмади. Бундан ғазабланган Ислом Карим ҳатто КХШТдан чиқиб, аччиқ устида ГУАМга ҳам кирди. КГБнинг одами Владимир Путин Россияда ҳокимиятга келиб, Лубянканинг одами, яъни ўз одами бўлган Ислом Каримга эътиборини орттиргандан кейингина, Ўзбекистон КХШТга қайтди.

Ҳозир Украина-Россия ва Гуржистон-Россия қарама-қаршилиги туфайли Россиянинг НАТО билан алоқалари янада ёмонлашгач, Россия НАТОга қарши психологик урушда ишлатиш учун кеча Тезкор Ҳаракат Кучларини тузиш йўлида илк амалий иш қилди. Аммо, ТҲК кучли НАТО қаршисида ҳеч қачон етали салоҳиятга эга бўлолмайди. Дмитирий Медведевнинг ТҲКни НАТО каби ташкилот сифатида таърифлашга уриниши, икки кун аввал Эрон президенти Аҳмединажот ўз мамлакатида 50 йил аввалги технологиялар билан космосга чиқарилган сунъий йўлдошни назарда тутиб, Эрон космик давлатлар сафига қўшилганини айтиши билан солиштирса бўладиган даражадаги ножиддийликдир.

НАТО қўшинлари таркибида бир неча юз километр узоқдикдаги нишонларни бир неча метрлиик аниқлик билан урадиган ва ўз-ўзини нишонга тўғрилаб борадиган ракеталар бўлса, ТҲКнинг асосини ташкил қиладиган Россия қўшинларида, Чеченистн тоғларида намойиш қилингани каби, “ковровая бомбардировка” усули билан ҳаммаёқни вайронага айлантирадиган бомба ва ракеталар бор.

Тезкор Ҳаракат Кучларини яратиш — молиявий-иқтисодий бўҳрон ва нефть нархларининг тушиб кетиши туфайли оғир аҳволда қолган Россия ҳукумати учун ўз халқини алдаш йўлида қилинаётган пропаганда воситаси сифатида ҳам керак.

Россиядан ташқари ТҲКда иштирок этадиган Арманистон, Белорус, Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон ва Ўзбекистон давлатлари Россиянинг ўйини қайси мақсадда қилинаётганини яхши тушунишади, лекин бу ўйинда иштирок этишдан бошқа йўллари йўқ.