IV. Мустақиллик учун курашнинг сўнги даври

Айтиш керакки, “Бирлик” 1989 йилда ичидан чиққан сотқинлар тарафидан парчалангандан кейин, ўзини тиклаб олиши учун бир неча йил керак эди. Михаил Горбачев ҳокимиятда экан, буни қилишга вақт ҳам бор эди. Аммо, шунча вақт ўтгандан кейин, аввалги воқеаларни анализ қилиб тушуниш мумкинки, Совет КГБсининг агенти Ислом Карим биринчи босқичдаги вазифасини тўла бажарган, “Бирлик”ни тарихий муҳим бир даврда кучсизлантириб, унинг ҳокимиятга келишининг олдини олган экан.

Бунинг исботи 1991 йил 19 августда ўзини “Государственный комитет по чрезвычайному положению” (ГКЧП) деб атаган гуруҳ давлат тўнтариши қилишга уриниб, Қора денгиз бўйида дам олаётган Михаил Горбачевни ўша ерда уй қамоғига олганда ва бутун ҳокимиятни қўлга олганини эълон қилганида очиқча кўринди.

“Бирлик”нинг энг актив фаоллари 19 август куни кечқурун машҳур ўзбек ёзувчиси Ойбекнинг ўғли, “Бирлик” Ҳалқ Ҳаракатининг раисдошларидан бири Бек Тошмуҳаммаднинг уйида тўпланиб, ГКЧПни тан олмасликка келишдилар, ўша ердан “Озодлик” радиосининг русча хизматига телефон қилиб ўз қарорларини билдирдилар, қарор ўша куниёқ радиода эълон қилинди. Эртаси куни “Бирлик” фаоллари Ёзувчилар Уюшмаси биносида каттароқ йиғилиш ўтказиб, кечаги қарорни тасдиқладилар. Аммо, ҳамма тарқалаётганда, уларни ташқарида кутиб турган КГБчилар 3 кишини ушлаб кетдилар. Булар – Абдураҳим Пўлат, юрист Миролим Одил, журналист Анвар Усмон эди.

Анвар Усмонни дарҳол бошқа ерга олиб кетдилар ва унга 10 кунлик маъмурий қамоқ жазоси бердилар. Абдураҳим Пўлат ва Миролим Одилни эса, ярим кечагача ҳозирги Улуғбек тумани прокуратураси биносида ушлаб туриб, ярим кечадан кейин бу ерга бир туман судьясини олиб келдилар. У судья Миролим Одилнинг таниши экан, бизга дарҳола бор гапни айтақолди. Унга бизни ГКЧПга қарши чиққанимиз учун 1 ойга қамаш буйруғи беришибди, Компартиянинг туман, шаҳар ва Марказком вакиллари уйларига кетмасдан судьянинг ҳукмини кутиб ўтиришган экан. Абдураҳим Пўлат ва Миролим Одил бу ГКЧП 2 ҳафта ҳам оёқда қололмаслигини, ана ундан кейин бу судья судьяликлан ҳайдалишини айтганларидан кейин, у судья бу икки “Бирлик” фаолига 1,5 минг рублдан жарима солиб, қўйиб юборишга ҳукм чиқарди. Ташқарида уларни кутиб турган КГБчилар бунга қарши дод-вой қилишди, аммо судья ўз сўзида маҳкам тургани учун уларни қўйиб юборишди.

Бироқ, эртаси кун эрталаб уларнинг бир таниши “Бирлик”нинг Юнусободдаги норасмий офисига телефон қилиб, улар қамалмаганидан, фақат жарима билан қутилганларидан Ислом Карим дарғазаб бўлганини, ҳозир КГБчилар уларни ушлаб яна судга оборишларини айтгач, улар дарҳол бир дўстларининг автомобилида қочдилар. Эрталаб Андижондан етиб келган СССР халқ депутати Пўлатжон Охун ҳам улар билан бирга бўлди. Улар автомобилга ўтирган вақтларида КГБчилар ҳам бу ерга етиб келишди ва қувғин бошланди. Ўша кунги қувғин ҳақида ахир бир кун тарихий кино олиниши шубҳасиздир.

Хуллас, бирликчилар усталик билан қочдилар, кутилмаган жойда Абдураҳим Пўлат ва Миролим Одил автомобилдан тез тушиб, кўп қаватли бинолар ичига кириб кетдилар. КГБчилар Пўлат Охун ичида бўлган автомобилни роса қувлаб, охир оқибатда ушлабдилар.Аммо, керакли одамлар йўқлиги ва Пўлат Охун депутатлиги учун, уни қўйиб юборибдилар.

Абдураҳим Пўлат ва Миролим Одил Чимкент орқали Москвга етиб келишганда, ГКЧП — ҳокимиятни қўлга олиб бўлган Борис Еьцин тарафидан қулатилган, Михаил Горбачев 1 соатча аввал Москвага қайтиб келиб бўлган экан. Абдураҳим Пўлат ва Миролим Одил Москвада бир қатор учрашувлар ўтказиш учун бир неча кунга қолдилар.

Икки кундан кейин “Тошкент Оқшоми” ва “Вечерний Ташкент” газеталарида жуда қисқа некролог шаклида эълон берилди: “Кубишев (ҳозирги Улуғбек) туман судининг Абдураҳим Пўлатов ва Миролим Одилов ҳақидаги ҳукми Тошкент шаҳар суди тарафидан бекор қилинди”. У ерда Абдураҳим Пўлат ва Миролим Одил кимлиги, Улуғбек туман суди уларга қандай ҳукм чиқаргани, нима учун у ҳукм бекор қилингани мутлақо тилга ҳам олинмаган.

Ўзбекистонда ҳамма биладики, 1991 йил 31 август куни Ўзбекистон мустақил давлат деб эълон қилинган. Аммо, ўша пайтда мутлақо кўпчилик билмайдиган ҳақиқат шундан иборатки, Ўзбекистон ССР 1925 йил 3 май куни мустақил давлат сифатида яратилган ва ўша куниёқ мустақил давлат сифатида СССРга кирган. Демак, 1991 йил 31 августда мустақил Ўзбекистонни мустақил деб эълон қилиниши — масхарабозликдан бошқа нарса эмасди. Ўша йил 8 декабрда СССРнинг қурувчилари — Россия, Украина ва Белорусия — СССРни тарқатиб юбордилар ва Ўзбекистон тўла мустақил бўлиб қолди.

Шундай экан, Ўзбекистоннинг Давлат Куни 3 май бўлиши керак. Ҳеч шубҳасиз, вақти келади, Ўзбекистоннинг Давлат Куни 1925 йил 3 май деб қабул қилинади.

Шу ҳам маълумки, 1991 йил 18 ноябрда Ўзбекистон парламенти 1991 йил 29 декабрда Ўзбекистонда президентлик сайловлари ўтказиш ҳақида қарор ёки қонун қабул қилди. Айнан шу қонун ёки қарорда президентликка номзодларни фақат расмий рўйхатдан ўтган партиялар кўрсатиши кераклиги айтилганди. Ваҳолангки, аввал ҳар қандай расмий жамоат ташкилоти ҳар қандай лавозимга номзод кўрсатиш ҳаққига эга эди. Ўша пайтда рўйхатдан ўтган 2 та партия бор эди – номини Халқ Демократик Партиси (ХДП) деб ўзгартириб олган Ўзбекистон Коммунистик Партияси ва Ислом Каримнинг қўғирчоқғи бўлган “Эрк” партияси.

Ўшанда тезлик билан “Бирлик” Партиясини рўйхатдан ўтказиш учун ҳаракат бошланди. Аммо, унинг номи “Бирлик” Халқ Ҳаракати билан бир хил деб рўйхатдан ўтказмадилар. Аслида, бу икки ташкилотининг номи ҳар хил эди:

— “Бирлик” Халқ Ҳаракати
— “Бирлик” Партияси

Қаранг, бу икки ташкилотнинг номида биттагина умумий сўз бор. Аммо, ўша пайтдаги Ислом Каримнинг қўғирчоғи, Адлия вазири Муҳаммадбобир Маликов ҳам Ислом Каримнинг буйруғи билан бу икки ташкилотнинг номини бир хил деб топди ва “Бирлик” Партиясини рўйхатдан ўтказтирмади. Шу билан “Бирлик” президентлик сайловига ўз номзодини ҳам кўрсатолмади.

Хуллас, 29 декабрда ўтказилган президентлик сайловларида ХДПнинг номзоди Ислом Каримов ва қўғирчоқ “Эрк”нинг қўғирочоқ номзоди Салой Мадамин иштирок этдилар. Бу ёлғондакам сайловларда 87 фоиз овоз олган Ислом Карим ғолиб деб эълон қилинди. Бундай сохта сайловларга қарши чиққан талабаларга қарши ўқ ҳам отилди, бир неча киши ҳалок бўлди. Сайловларни кузатиш учун келган феълан АҚШ Конгрессининг Хельсинки Комиссияси кузатувчиларининг ҳисоботида, бу сайловларнинг асосий камчилиги, унда “Бирлик”нинг номзоди иштирок этилишига йўл берилмагани деб айтилган.

Кейинги сайловларгача “Эрк” партияси ҳам расмий рўйхатлардан чиқариб юборилди ва кейинги сайловларда 4 та қўғирчоқ партиянинг номзодларигина иштирок эттилар, табиий, ҳар доим Ислом Карим ғолиб деб эълон қилинди. “Бирлик”га бирон марта сайловларда иштирок этишига рухсат ҳам берилмади. Нима ҳам дердик, Ўзбекистонда шунақа масхарабозлик диктатураси ҳукмронлик қилар эди.

(Давоми бор)